Osoba fizyczna

Osoba fizyczna – jest nią tylko człowiek. Osoba fizyczna od chwili urodzenia, aż do chwili śmierci posiada zdolność prawną. Oznacza to, że może być podmiotem praw i obowiązków. Każda osoba fizyczna posiada zdolność prawną w takim samym zakresie, nie można jej ograniczyć ani wyłączyć, np. z powodu choroby psychicznej tak jak to ma miejsce przy zdolności do czynności prawnych. Zdolność prawną posiada również nasciturus (dziecko poczęte, ale nie urodzone), jednak jego zdolność prawna jest warunkowa. Nasciturus może być podmiotem praw i obowiązków, ale ostatecznie nabywa je dopiero po urodzeniu, pod warunkiem, że urodzi się żywe. Należy zaznaczyć, że w polskim systemie prawnym istnieje domniemanie, że dziecko urodziło się żywe. Jest to domniemanie obalalne. Skutkiem obalenia tego domniemania jest fakt, że dziecko, które urodziło się martwe nie posiadało zdolności prawnej, zatem nie mogło nabyć żadnych praw. Nasciturus może dziedziczyć, np., jeżeli jego ojciec umarł przed jego urodzeniem to dziedziczy część jego majątku (lub całość) pod warunkiem, że urodzi się żywe. Mamy więc warunek zawieszający i dopiero po jego spełnieniu dochodzi do definitywnego nabycia spadku. Nasciturus może również dochodzić naprawienia szkód doznanych w trakcie życia prenatalnego. Dla nasciturusa można ustanowić kuratora (curator ventris), jeżeli jest to potrzebne dla strzeżenia jego praw.

Oznaczeniem indywidualizującym osobę fizyczną w obrocie jest jej imię i nazwisko. Osoba fizyczna może mieć maksymalnie dwa imiona i dwa nazwiska. Oprócz imienia i nazwiska osobę fizyczną indywidualizuje jej stan rodzinny, czyli od jakich rodziców pochodzi (bierze się pod uwagę tylko rodziców, dziadków już nie, adopcja też jest brana pod uwagę) oraz fakt trwania lub nie w związku małżeńskim. Wszystkie te okoliczności zawarte są w aktach stanu cywilnego w formie aktu urodzenia, aktu zawarcia małżeństwa i aktu zgonu. Akta stanu cywilnego są wyłącznym dowodem informacji w nich zawartych (ustawa Prawo o aktach stanu cywilnego). Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest jej miejscowość. Jednak często oznaczenie miejscowości jest nie wystarczające. Ponadto niektóre przepisy wymagają, aby dla określenia miejsca zamieszkania wskazać konkretny adres. Miejsce zamieszkania osoby pełnoletniej jest miejsce w którym przebywa z zamiarem stałego pobytu. Przebywanie jest przesłanką obiektywną, natomiast zamiar stałego pobytu jest przesłanką subiektywną, którą jednak należy oceniać biorąc pod uwagę elementy obiektywne. Nie można bowiem polegać tylko na oświadczeniu osoby fizycznej, że w danej miejscowości ma ona zamiar na stałe osiedlić się, jeżeli z jej zachowania (np. wykonywanie pracy w innym miejscu) wynika, że we wskazanej miejscowości przebywa ona tylko czasami. Określenie miejsca zamieszkania ma przede wszystkim znaczenie dla ustalania właściwości sądów. Miejscem zamieszkania osoby, która nie osiągnęła pełnoletności, albo osoby pozostającej pod opieką, jest miejsce zamieszkania jej przedstawicieli ustawowych (opiekuna). Zatem miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania rodziców. Jeżeli rodzice zamieszkują osobno miejscem zamieszkania będzie u tego z rodziców, który ma pełnie władzy rodzicielskiej. Jeżeli oboje rodzice mają pełnie władzy rodzicielskiej miejscem zamieszkania dziecka jest u tego rodzica, u którego stale przebywa. W przypadku niemożności ustalenia tego faktu miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Śmierć osoby fizycznej stwierdzana jest w akcie zgonu sporządzonym na podstawie karty zgonu uzyskanej od lekarza lub na podstawie pisemnego zgłoszenia organu prowadzącego dochodzenie co do okoliczności śmierci. Akt zgonu sporządza się również na podstawie prawomocnego orzeczenia o stwierdzeniu zgonu lub prawomocnego orzeczenia o uznaniu za zmarłego. Orzeczenie o stwierdzeniu zgonu wydaje sąd, jeżeli śmierć jest niewątpliwa (nie oznacza to, że muszą być naoczni świadkowie śmierci) np. katastrofa górnicza, zasypanych górników nigdy nie odnaleziono. Orzeczenie o uznaniu za zmarłego wydaje sąd, jeżeli osoba zaginęła i upłynął odpowiedni czasu. Orzeczenie to wydawane jest po upływie dziesięciu od końca roku kalendarzowego, w którym posiadano ostatnią wiadomość, że zaginiony jeszcze żył. Orzeczenie to wywołuje skutek ex tunc, czyli od momentu ziszczenia się zdarzeń w orzeczeniu stwierdzonych, a nie w dniu wydania orzeczenia. Ponadto jest to orzeczenie o charakterze konstytutywnym, ponieważ wywołuje skutki prawne. Termin ten ulega skróceniu lub wydłużeniu ze względu na wiek osoby zaginionej, i tak jeżeli osoba zaginiona w dniu uznania za zmarłego ukończyłaby 70 lat to termin dziesięcioletni ulega skróceniu do maksymalnie 5 lat np. osoba w dniu zaginięcia miała 63 lata, czyli można ją uznać za zmarłego po 7 latach). Z kolei nie można uznać za zmarłego osoby, która nie ukończyła lat 23, zatem jeżeli zaginie pięcioletnie dziecko to okres 10 letni ulega automatycznie wydłużeniu do 18 lat. W przypadku katastrofy powietrznej, morskiej i nie odnalezienia zwłok osobę uznaje się za zmarło po upływie 6 m-ce od dnia katastrofy, jeżeli katastrofy nie można stwierdzić, to okres 6 m-ce rozpoczyna swój bieg po upływie roku od dnia, w którym „statek” miał dobić do portu docelowego, jeżeli port docelowy nie był znany to termin pół roczny rozpoczyna swój bieg po upływie dwóch lat od dnia, w którym była ostatnia wiadomość o „statku”. W przypadku innego bezpośredniego niebezpieczeństwa uznać za zmarłego można po upływie roku od dnia ustania niebezpieczeństwa, lub od dnia w którym według okoliczności niebezpieczeństwo powinno było ustać.